"Zirvedeki antik miras."
Pergamon, bugün İzmir'in Bergama ilçesinde yer alan; Helenistik, Roma, Doğu Roma ve Osmanlı katmanlarını üst üste taşıyan bir antik kenttir. "Bergama Çok Katmanlı Kültürel Peyzaj Alanı" 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.
Pergamon'un adı MÖ 5. yüzyıldan beri kaynaklarda geçer; Ksenophon MÖ 399'da kentte konakladığını yazar. Kenti tarihe geçiren dönem ise MÖ 3. yüzyılda başladı: Philetairos'un MÖ 282 civarında kurduğu Attalos Hanedanlığı altında Pergamon, Helenistik dünyanın en önemli kültür merkezlerinden biri haline geldi.
Antik kaynakların aktardığına göre yaklaşık 200.000 tomara ev sahipliği yapan Pergamon Kütüphanesi, İskenderiye'nin en büyük rakibiydi. Bu rakam Plutarkhos'a dayanır ve tartışmalıdır; kesin olan, kütüphanenin antik dünyada bilginin toplandığı başlıca merkezlerden biri olduğudur.
Deri üzerine yazma Pergamon'dan yüzyıllar önce de biliniyordu. Ancak Plinius'un aktardığı rivayete göre Mısır'ın papirüs kısıtlaması karşısında Pergamonlular deri işleme tekniğini geliştirip standartlaştırdı ve malzeme kentin adıyla anılır oldu: Latince pergamena, yani "Pergamon'a ait".
Hanedanın son kralı III. Attalos, MÖ 133'te öldüğünde krallığını vasiyetle Roma'ya bıraktı. Antik dünyada eşine az rastlanır bu devir, Pergamon'un Roma egemenliğine savaşsız geçmesini sağladı.
Roma, MÖ 129'da bu topraklarda Asya eyaletini kurdu ve Pergamon eyaletin ilk merkezi oldu. Yönetim merkezi sonradan Ephesos'a taşınsa da kent, Roma döneminde mimari ve sanatsal açıdan zirveye ulaştı.
Pergamon, Yeni Ahit'in Vahiy Kitabı'nda adı geçen Anadolu'daki yedi kiliseden biridir. Metin kenti "Şeytan'ın tahtının bulunduğu yer" olarak anar; bu ifadenin Zeus Sunağı'na mı, imparator kültüne mi işaret ettiği hâlâ tartışılır.
Orta Çağ'da bir piskoposluk merkezi olan kent, tepedeki çekirdek yapısına çekilerek surların ardında korundu. 12. yüzyıldaki Türkmen akınlarına karşı İmparator Manuel Komnenos tarafından yeniden tahkim edildi; bu sayede Ege kıyısı yüzyıllar boyunca Doğu Roma elinde kaldı.
Kentte kalıcı Türk hakimiyeti 1302'de Karesioğulları ile başladı.
1341'den kısa süre sonra Osmanlı egemenliğine geçen Bergama, antik mirasla iç içe yükselen camiler, hanlar ve hamamlarla çok katmanlı bir kimlik kazandı.
Cumhuriyet döneminde Bergama, antik mirasını koruyup tanıtan bir kent kimliği kazandı; 1936'da Bergama Müzesi açıldı.
Bir yıl sonra Atatürk'ün öncülüğünde ilki düzenlenen Bergama Kermesi, Türkiye'nin bu ölçekteki ilk yerel festivali oldu ve her haziran aralıksız sürüyor. Kentin çok katmanlı dokusu 2014'teki UNESCO tesciliyle uluslararası güvenceye kavuştu.
Akropol'den Asklepion'a, Kızıl Avlu'dan Osmanlı dönemi yapılarına: Pergamon antik kentinde ve Bergama merkezinde gezilecek başlıca noktalar.
Bergama'nın zirvesinde yer alan Pergamon Akropolü, dünyanın en dik antik tiyatrosuna ev sahipliği yapar. Bu mühendislik harikası, yaklaşık 10.000 kişilik kapasitesiyle vadiyi kucaklar.
Aynı tepede, beyaz mermer sütunlarıyla ayağa kaldırılmış Traianus Tapınağı ve Helenistik dönemin en büyük kütüphanelerinden birinin kalıntıları bulunur.
Antik dünyanın en ünlü sunaklarından biri buradaydı. Tanrılar ile devlerin savaşını anlatan kabartmalı frizler, 1878-1886 arasındaki Carl Humann kazılarıyla çıkarılıp Berlin'e götürüldü ve bugün Pergamonmuseum'da sergileniyor.
Akropol'de sunağın terası, temelleri ve etrafını saran çamlar görülebilir; yapının kendisi yerinde değildir.
Antik dünyanın en önemli sağlık ve tedavi merkezlerinden biri. Rivayete göre kapısında "Buraya ölümün girmesi yasaktır" yazardı. Ünlü hekim Galenos mesleğe burada başlamıştır.
Asklepios nerede betimlenirse betimlensin elinde aynı asa vardır: düz, sade ve ona sarılmış tek bir yılanla. Yılan boşuna seçilmemiştir — deri değiştirip yenilenen hayvan, iyileşmenin kendisidir. Bergama'nın sikkelerine basılan bu işaret bugün hâlâ hekimliğin simgesi. Onunla karıştırılan kanatlı, çift yılanlı asa (kadüse) ise Hermes'e aittir.
Akropol'ün yüksekliği, kenti antik dünyanın en iddialı su mühendisliğine zorladı. Kuzeydeki Madra Dağı'nın kaynaklarından alınan su, pişmiş toprak künklerden kurulu uzun bir hatla taşınıyor, vadileri basınçlı sifon düzeniyle geçerek tepedeki kente ulaşıyordu.
Hattın kemerli bölümlerinden bugüne kalan kalıntılar Bergama çevresinde görülebilir.
Mısır kökenli tanrılara (Serapis ve İsis) adanmış devasa bir tapınak. Roma dönemi tuğla mimarisinin dünyadaki en görkemli örneklerinden biridir; Doğu Roma döneminde bir bölümü kiliseye çevrilmiştir.
14. yüzyıldan günümüze ulaşan bu zarif tuğla kule, şehrin Türk-İslam kimliğinin Bergama'daki en eski izlerinden biridir. Halk arasındaki adına rağmen Selçuklu dönemine değil, beylikler-erken Osmanlı dönemine tarihlenir; bir Doğu Roma yapısının camiye dönüştürülmesiyle eklenmiştir.
Yıldırım Bayezid döneminde 1399'da yaptırılan cami, erken Osmanlı mimarisinin zarafetini ve Türklerin şehre kattığı ruhu yansıtır.
Yüzyıllardır kentin nabzının attığı Arasta, dar sokakları ve geleneksel dükkanlarıyla Bergama'nın modern hayatı içinde tarihin nefes aldığı eşsiz bir ticaret bölgesidir.
1936'da açılan müze, kentin Helenistik, Roma, Doğu Roma ve Osmanlı dönemlerinden buluntularını bir arada sunar. Akropol ve Asklepion'da görülen kalıntıların bağlamını kuran heykel, yazıt ve etnografya koleksiyonu buradadır.
Bergama mutfağı, Kozak yaylasının ürünleri ile Ege'nin zeytinyağlı geleneğinin buluştuğu yerde durur. Kentin coğrafi işaret tescilli lezzetleri ve sofrasından eksik olmayan tatlar:
Kentin imza lezzeti ve coğrafi işaret tescilli ürünü. Kendine özgü baharat dengesi ve ızgara pişirimiyle Bergama'yı çevresindeki köfte geleneklerinden ayırır.
Kozak yaylasında otlayan hayvanların sütünden yapılan tescilli peynir. Tescil, koyun sütünün yanında koyun-keçi sütü karışımına da izin verir. Yaylanın bitki örtüsü peynire keskin ve tanınabilir bir karakter verir.
Bergama'nın tescilli ürünlerinden. Yörenin tatlılarının, pilavlarının ve dolmalarının temelinde bu fıstık vardır; kentten alınabilecek en kalıcı hediyeliklerden biridir.
Bergama'ya özgü, nohutlu iç harcıyla hazırlanan börek. Kentin fırın ve esnaf lokantası kültürünün en bilinen örneği, sabahtan öğlene uzanan bir sofra klasiği.
İnce uzun patlıcanın zeytinyağında kızartılıp domates, yeşil biber ve sarımsakla pişirildiği yaz yemeği. Doğrudan Bergama ile özdeşleşmiş bir tariftir ve adını patlıcanların kızarırken çıkardığı cızırtıdan alır. Sıcak ya da ılık, yanında yoğurtla yenir.
Olgunlaşmamış üzümden elde edilen ekşi içecek. Yaz sıcağında serinletici olarak içilir, mutfakta ise yemeklere ekşilik vermek için kullanılır — Kozak'ın üzüm coğrafyasının şişeye girmiş hali.
Pergamon tek bir ören yeri değil, şehrin içine ve çevresine yayılmış birkaç ayrı alandır. Planlamayı kolaylaştıran temel bilgiler:
Bergama, İzmir'in kuzeyinde, il merkezine yaklaşık 110 km uzaklıkta bir ilçedir. İzmir–Çanakkale karayolu üzerindedir; İzmir'den düzenli otobüs seferleri vardır.
Akropol şehrin kuzeyindeki tepede, Asklepion batıda, Kızıl Avlu ve Arasta ise merkezdedir. Akropol'e teleferikle veya araç yoluyla çıkılır; üçünü yürüyerek bağlamak pratik değildir.
Akropol için 2 saat, Asklepion için 1 saat, Kızıl Avlu ve merkez için 1–2 saat ayırmak gerekir. Bergama Müzesi'yle birlikte dolu bir gün eder; acele edilmemesi önerilir.
İlkbahar ve sonbahar en uygun mevsimlerdir. Akropol'de gölge neredeyse yoktur; yaz aylarında sabah erken veya ikindi sonrası saatler, şapka ve su şarttır. Haziranda gidenler, 1937'den beri her yıl düzenlenen Bergama Kermesi'ne denk gelebilir.
Giriş ücretleri ve ziyaret saatleri değişebilir. Ziyaret bilgileri ve Müzekart için T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın müze ve ören yeri portalına, güncel ücret listesi için DÖSİM ücret sayfasına bakabilirsiniz.
Evet. Pergamon, bugünkü İzmir'in Bergama ilçesinde yer alan antik kentin adıdır. "Bergama" ismi doğrudan Pergamon'dan türemiştir; antik kent ile modern şehir iç içe geçmiş durumdadır.
Pergamon MÖ 3. yüzyılda kurulmadı; adı MÖ 5. yüzyıldan beri kaynaklarda geçer. Ksenophon, MÖ 399'da kentte konakladığını yazar. MÖ 3. yüzyılda olan şey kuruluş değil, Attalos Hanedanlığı altındaki büyük yükseliştir.
Pergamon; antik kaynaklara göre 200.000 tomarlık kütüphanesi, parşömene adını vermesi, dünyanın en dik antik tiyatrosunu barındıran Akropolü, frizleri bugün Berlin'de sergilenen Zeus Sunağı ve antik dünyanın önde gelen sağlık merkezi Asklepion ile tanınır.
Sunağın kabartmalı frizleri 1878–1886 yılları arasında Carl Humann'ın kazılarıyla çıkarılıp Berlin'e götürüldü ve bugün Pergamonmuseum'da sergileniyor. Bergama'daki Akropol'de sunağın bulunduğu teras, temelleri ve çevresindeki çam ağaçları görülebilir.
Akropol ve antik tiyatro, Zeus Sunağı terası, Asklepion, antik su kemerleri, Kızıl Avlu, Selçuklu Minaresi, Ulu Cami, Tarihi Arasta ve Bergama Müzesi kentte öncelikli olarak gezilmesi gereken yerlerdir.
Coğrafi işaret tescilli Bergama köftesi, Bergama tulum peyniri ve Bergama Kozak çam fıstığı kentin öne çıkan lezzetleridir. Bunların yanında nohutlu börek, çığırtma ve serinletici koruk suyu Bergama sofrasının vazgeçilmezleri arasındadır.
Evet. "Bergama Çok Katmanlı Kültürel Peyzaj Alanı" 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.
Deri üzerine yazma Pergamon'dan yüzyıllar önce de biliniyordu. Ancak Plinius'un aktardığı rivayete göre Mısır, Pergamon Kütüphanesi'nin İskenderiye ile rekabetini engellemek için papirüs ihracatını kısıtlayınca Pergamonlular deri işleme tekniğini geliştirip standartlaştırdı. Malzemenin adı da buradan gelir: Latince pergamena, yani "Pergamon'a ait".